จักรวาลวิทยา หมายความว่าการศึกษาเอกภพโดยทด ซึ่งนับว่าเป็นการศึกษาเล่าเรียนถึงสิ่งที่ใหญ่ที่สุดและเป็นขั้นแรกที่สุดในระยะเวลาหนึ่งเดียวกัน จักรวาลวิทยามุ่งตัดเส้นที่จะเรียนรู้ถึงองค์ทำและความเกี่ยวพันของสรรพสิ่งทั้งหลายในเอกภพ พร้อมกันกับพยายามที่จะรายงานความเป็นมาของเอกภพในอดีต และคาดการณ์ล่วงหน้าความเป็นไปของเอกภพในภายภาคหน้า เอกภพเป็นอย่างไร เอกภพมีขอบเขตจำกัดหรือไม่ เอกภพก่อเกิดขึ้นได้ทำนอง เพราะเพราะเหตุใดเอกภพจึงมีรูปร่างรูปร่างอย่างที่เป็นอยู่ในยุคปัจจุบัน และหนหน้าข้างหน้าเอกภพจะเป็นอย่างไร ปริศนากลุ่มนี้คือสิ่งที่นักจักรวาลวิทยาทั้งหมดสนใจ
จักรวาลวิทยาในคำอธิบายศัพท์ที่กว้างที่สุด จะหมายถึงการทำความทราบเอกภพโดยที่พักความรู้จากมากมายสาขาวิชา ไม่ว่าจะเป็น วิทยาศาสตร์ ปรัชญา พระศาสนา หรือศิลป์ แต่โดยประดาษในปัจจุบันนี้ จักรวาลวิทยาจะเป็นการเล่าเรียนเอกภพโดยใช้ขั้นตอนทางวิทยาศาสตร์ โดยโดยเจาะจงอย่างยิ่งในด้านฟิสิกส์และดาราศาสตร์ ซึ่งถือว่าเป็นยี่เครื่องใช้ไม้สอยยิ่งใหญ่ในการใช้ศึกษาเอกภพ เป็นที่รับผิดกันอย่างหลบฉากไม่ได้ว่า ยิ่งเรามีพิทยาทางด้านฟิสิกส์และดาราศาสตร์มากขึ้นเท่าใด เราก็จะยิ่งมีเนื้อความรู้เรื่องในเอกภพมากขึ้นแค่นั้น
มโนทัศน์เกี่ยวกับเอกภพของมนุษย์ยักกระสายไปตามคราว ชาวอียิปต์นมนานเชื่อว่าเอกภพต่อเรือด้วยโลกคือเทวดาเก็บ ซึ่งถูกขยายวงด้วยพื้นฟ้าคือเทพเจ้านัท ต่อมาเมื่อชาวกรีกโบราณศึกษาท้องฟ้าและการโคจรของดวงดาวมากขึ้น เขาก็สามารถสร้างแบบจำลองเอกภพที่สอดคล้องกับข้อมูลที่ได้จากการศึกษานั้น โดยให้โลกเป็นจุดศูนย์กลางของเอกภพ และมีดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ รวมทั้งดาวฤกษ์และดาวเคราะห์ทั้งหลาย ดั้นด้นอยู่รายล้อม แบบเลียนแบบโลกเป็นใจกลางนี้เป็นที่ยอมรับกันมานับพันปี ก่อนที่โคเปอร์นิคัสจะเสนอแบบจำลองใหม่ที่ให้ดวงอาทิตย์เป็นศูนย์กลาง ด้วยเหตุผลว่าแบบจำลองนี้ใช้การคำนวณที่เร้นลับน้อยกว่า (หลักการของออคแคม) จะเห็นว่าความรอบรู้ความรู้ที่ทวีคูณนั้นทำให้คนมองโลกและเอกภพต่างออกไป
การเรียนรู้เอกภพรุ่งเรืองขึ้นอย่างรวดเร็วในระยะเวลาคริสต์ศตวรรษที่ 20 เพราะในศตวรรษนี้มีทฤษฎีใหม่ที่ให้พิทยาเกี่ยวกับเทพนิรมิตของเอกภพมากขึ้น เช่น แนวความคิดสัมพัทธภาพประดาษ และควอนตัมฟิสิกส์ รวมทั้งมีการพบหลายสิ่งที่เป็นผลอย่างมากต่อวงการจักรวาลวิทยา เช่น การพบว่าเอกภพพละลามตัว หรือไม่การพบการแผ่รังสีคอสมิกไมโครเวฟฉากหลัง ฯลฯ ทั้งตัวบทและการค้นพบใหม่ ๆ เหล่านี้ทำให้ทัศนียภาพของเอกภพในใจปุถุชนนั้นกระจ่างใสและละม้ายความจริงยิ่งขึ้น เช่นใดก็ตามก็ต้องยกนิ้วว่าสิ่งที่มนุษย์รู้เหตุด้วยเอกภพนั้นยังกระผีกริ้น และยังคงมีอีกหลายตัวปัญหาในทางจักรวาลวิทยาที่ยังคงเป็นปัญหาอยู่ในสมัยนี้
